Gayri Resmi İlmek yenilendi: Bas Üzerine: Marc Sabatelladan Teori dersi (son haliyle)
Şu Notasyonu bilmek çok faydalıdır
A B C D E F G
LA Sİ DO RE Mİ FA SOL
#: diyez yanına geldiği notayı yarım ses inceltir (bas gitarda bir perde incesini çalarsın)
Örneğin: C (do'lardan biri, klavyemizde 3 adet 3 var ve bunlar çoğu bas için toplam 8 yerden çalınabilir) A (LA) telinde 3 perde iken C# A telinde 4. perdededir. iki tanesi yan yana gelirse iki ses inceleştirir. ##C = D
b: bemol işaretini bulmak zor olduğundan bunu kullanırız genelde. Diyezin tersi: yarım ses kalınlaştırır. Bas gitarda bir perde daha kalın sese (ör 2 yerine 1. perde) iki tanesi yan yana gelirse iki ses kalınlaştırır. bbD = C
Aşağıda
http://www.outsideshore.com/primer/primer/ms-primer-4-1.html
Sayfasından ve kendi bilgilerimden faydalanarak, biraz da bas (ve gitar) için şekillendirilmiş ve eklemeler yapılmış bir ders bulacaksınız. Aslında daha temel bir dersle başlamak istiyordum bu ara. Ama gelen bir soru üzerine bu konuya girmek elzem oldu. Bildiğim kadarıyla temel bas konuları hakkında yazacaklarım biraz bekleyecek bu yüzden. (aslında çoğunu hakkında fikir sahibi olduğum (çok iyi bildiğimi söyleyemem teorik veya pratik hiçbir müzik bilgisini, okullu olmadığı biliyorsunuz zaten) aşağıdaki bilgileri daha toplu bir şekilde yansıtmak için başka bir kaynaktan faydalandım. Her türlü düzeltmeye yine açığım. Kısmen birebir çeviriler görmeniz muhtemel. İntihal sevmediğimden bir kez daha söylüyorum aşağıdaki metin için ana kaynak marc sabatella dır. Verdiğim linkten bir iki tıklamayla caz üzerine webdeki en iyi kaynaklardan biri olan jazz primerin ana sayfasına da ulaşabilirsiniz.
Temel Teori
Bu yazıda klasik teoriden aralıklar, diziler, tonlar, ve akorlar gibi kavramlar hakkında bilgiler bulacaksınız. Temel klasik teori eğitimi almış olanlar okumayabilirler.
[bu noktada uzun bir köşeli parantez açalım. Bu bilgileri hayatınız boyunca kullanmadan da bas çalabilirsiniz. Sadece kulağınıza iyi gelen veya parça özgün değilse kayıttaki basçının çaldığının birebir replikasını çalarak da bas çalınabilir. Buna bir itirazım ve yok aman teori öğrenin diye bir ısrarım yok. Ama zaman içinde aşağıdaki temel bilgilerin çalma, doğaçlama ve kendi partilerinizi yazma konusunda size yardımcı olacağını göreceksiniz. Hepsini bir anda öğrenmenin kolay olduğu konular değildir müzik teorisi konuları. Mümkün olduğunca sindirerek ve değişik kaynaklardan karşılaştırarak çalışın. Her seferinde belli ve az miktarda öğrenmek koca bir lokmayı bir anda yutup hazmedememekten daha iyidir. Anlamadığınızı her şeyi bu ilmekte sorabilirsiniz bilmediklerimi araştırıp öğrenmeye, hatalarımı düzeltmeye çalışırım. Sonuçta benim de müzik hayatımda kullandığım bilgiler ve hatamın düzeltilmesinden çokca faydalanırım.]
Aralıklar
[bu konuda daha önce de bir şeyler yazmıştım yukarılarda yeniden gözden geçirmek için bir fırsat size] Geleneksel batı müziğinde 12 nota vardır. C, C#/Db, D, D#/Eb, E, F, F#/Gb, G, G#/Ab, A, A#/Bb, ve B. Bden sonra ilk Cden bir oktav daha tiz olan bir C gelir ve bu döngü devam eder. Bu dizidir. [scale:dizi, key: ton olarak çevirdim. En doğru çeviri bu olmayabilir ama şu anda aklıma daha iyisi gelmiyor] bu dizideki her bir basamak yarım sestir. İki ses arasındaki aralık aralarındaki yarım seslerinin sayısı tarafından belirlenir. Aralaında yarım ses bulunan iki nota, C ve C# gibi, bir minör ikili tanımlar. İki yarım ses uzaklıktaki notalar, C ve D gibi, bir majör ikili tanımlar. Buna ayrıca tam ses de denir. Yarım ses, yarım ses artırarak geri kalan aralıklara ulaşılır ki bunlar minör üçlü, majör üçlü, tam dörtlü, triton, tam beşli, minör altılı, majör altılı, minör (dominant) yedili, majör yedili ve son olarak oktavdır.
[Aslında arttırmaya devam ederek dokuzlu, onbirli, onüçlü gibi daha büyük aralıklar da tanımlayabiliriz. Fakat yukarıda bahsettiğimiz döngüyü unutmazsak şunu hatırlarız majör/minör dokuzlu dediğimiz sesle majör/minör ikili aynı ses olacaktır. Kısaca Do Majör tonunda (ki C D E F G A B C notalarından oluşur) D sesi majör ikili olduğu gibi majör dokuzludur da.]
[tabi bunlar bana bir şey ifade etmedi bas üzerinde anlat diyebilirsiniz. Burada bir bas olmadığına göre sevmediğim tab notasyonuna geçelim (sevmiyorum dedim kullamıyorum değil :p)
İlk önce kromatik dizideki C(do)den Cye bir çalalım
G ------------------------------------------------1---2---3---4---5
D --------------------------2----3----4----5-----------------------
A ----3----4----5----6---------------------------------------------
E -------------------------------------------------------------------
Not: bu aynı zamanda iyi bir parmak alıştırmasıdır. Özellikle perdesiz çalanlara öneririm.
Şimdi notaları gördünüz her birinin arasında yarım ses var demiştik.
Temel Aralıklar
C - - Db: minör İkili tek bir yarım sesten oluştuğuna dikkat edin
G ------------
D ------------
A ----3----4-
E -------------
C - - D: majör İkili (second) iki yarım sesten oluştuğuna dikkat edin
G ------------
D ------------
A ----3----5-
E ------------
C - - (D) - - E : [örnek 1] Majör Üçlü diye geçer daha çok) C(Do) E(mi) notaları arasında dört yarım ses bulunduğunu görürsünüz. Bir diziyi majör veya minör yapan aralık o dizinin başladığı nota (ki bu notaya kök notası deriz) ile üçüncü sesi arasındaki uzaklıktır. (bu konuda ileride yazacağım zaten) 8parantez içindeki notayı çalmıyoruz sadece referans olması için orada). Ritm gitar majör bir akor vururken (C, G7, Amaj7, F6, D9 gibi) ona eşlik eden basçı (ki siz oluyorsunuz) ölçünün ilk vuruşuna (bateristin bir ölçüdeki ilk kros vuruşuna denk gelir genelde) denk getirmemek şartıyla (özellikle burada bunu çalmak isteyebilirsiniz veya bas yürüyüşü yaparken karşınıza çıkabilir ama genel olarak çok sık yapılan bir iş değil, tabi bir rock bass riffi çalmıyorsanız, rockda çoğunlukla yazılı riff çalınır [böyle bir riff ben hatırlamıyorum ama oladabilir çok fazla rock şarkısı bilmek gibi bir iddiam yok] kullanabilirsiniz. Aynı cümleyi parantezleri çıkararak bir kez daha yazıyorum: Ritm gitar majör bir akor vururken ona eşlik eden basçı ölçünün ilk vuruşuna denk getirmemek şartıyla kullanabilirsiniz. 1 2 3 4 diye sayıyorsanız 1de Kök notanın (akora adını verir) üçlüsünü çalmaktan kaçının diyorum kısaca. [örnek 2ye bir göz atın] Leade tek başınıza yardım ediyorsanız ölçünün bir yerinde kullanmanızı (doğru biçimde kullanıyorsanız, ve kulağınıza iyi geliyorsa) öneriririm böylece basılan akorun tonalitesini belirginleştirmiş olursunuz. Power chord tabir edilen ve rock/metal türevlerinde oldukça sık kullanılan 1 ve 5 nolu sesler üzerine üçlü çalmasanız da olur (hatta daha iyi olur çoğu zaman, rock/metal soundunun (tümünün değil elbette) bir parçasıdır üçlünün eksikliği. [Ama bu konu dallanıp budaklanır hiç dalmayayım izninizle. Bilgim de kısıtlı bu konularda])
C - - D - Eb: minör üçlü. [örnek 2] İşte burada ilk uygulamayı yapabiliriz. Majör üçlü ile minör üçlü arasındaki "his" farkını yakalamak için örnek 3e bakın. Majör üçlü için söylediklerim minör akorlarda minör üçlü olarak kullanılmak kaydıyla bu üçlü içinde geçerlidir.
Örnek 1:
G ------------
D -------2----
A ----3-------
E -------------
Örnek 2:
G ------------
D -------1----
A ----3-------
E -------------
Örnek 3:
C G Am Em
G |---------------|------------------|-----------------|---------------|
D |--------2--5--|------------------|-----------------|---------------|
A |--3--3--------|-------5---2-----|-----------------|------------2--|
E |----------------|---3----------3-|--5---8---5--5--|-0--3--0-----|
C--D--E-F: Tam (mükemmel) Dörtlü (Gördünüğüz gibi arada 5 yarım ses var.)
Örnek 1:
G ------------
D -------3----
A ----3-------
E -------------
C--D--E-F--G: Tam (mükemmel) beşliYine önemli aralıklardan biri. Rockta sık kullanılan power chorddaki aralık. Hem bir basçı, hem de bir gitarist için çok kullanılan bir aralık. Birçok parçada akorun kök notası ve beşlisini çalarak ortalama bir basçı olmak mümkün. Ne demek mi istedim. Örneğin gitarist C Majör çalıyor olsun. Ölçüye C ile başlayıp C/G varyasyonlarıyla davulcunuzun kros vuruşlarını takip etmeniz birçok müzik türünde görevinizi yerine getirmeniz için yeterli. İkinci örnekte bir kullanımını gösterdim. Beşli aralık minör ve majör akorlarda aynı olduğu için aynı biçimde kullanılır. (belki hatırlarsınız yukarıda üçlü kullanımında beşliler de kullanmıştım) (bir üçüncü örnek daha ekledim)
Örnek 1:
G ------------
D -------5----
A ----3-------
E -------------
Örnek 2:
C G Am Em
G |---------------|------------------|-----------------|---------------|
D |--------5------|------------------|-----------------|---------------|
A |--3--3-----3--|-----------5-----|------8----------|-----------2--|
E |----------------|---3---3------3-|--5-------5--5--|-0--3--0-----|
Örnek 3:
C G Am Em
G |---------------|------------------|-----------------|----------------|
D |--------5--5--|------------------|-----------------|----------------|
A |--3--3--------|-----------5--5--|------7------7--|----2-------2--|
E |---------------|---3---3---------|--5-------5-----|-0------0------|
C--D--E-F--G--A: majör Altılı arada 9 yarım ses var. A sesi C dizisinin altıncı sesi olduğu için bu adı alır.
Örnek 1:
G --------2----
D ------------
A ----3-------
E -------------
C--D--E-F--G--A--B: Anlatması garip aralık. Bu haline Majör yedili dendiğini, sadece yedili dendiğinde aşağıdaki (dominant)yediliyi anlamanız gerektiğini söylemeliyim.
Örnek 1:
G -------4-----
D -------------
A ----3--------
E -------------
C--D--E-F--G--A-Bb: (dominant) yedili. Dominant parantez içinde çünkü sadece yedili dendiğinde de sıklıkla bu aralık anlaşılır. (bu iki aralığı (neden böyle adlandırıldıklarını) anlamak yerine ne olduklarını bilmek çok faydalıdır öneririm.
Örnek 1:
G ---------3---
D -------------
A ----3-------
E -------------
[yeniden jazz primere dönersek/ anlamdıysanız aşağıdaki paragrafı atlayabilirsiniz, daha sonra tekrar dönersiniz]
Bu aralıklarının pek çoğunun başka isimleri de vardır. Örneğin triton bazen, notaların adlanırılışı bir dörtlü anlatıyorsa, artık dörtlü olarak da adlandırılır [sıkıysa siz daha iyi çevirin, allahtan hemen arkasında örnek var]. Örneğin C den F#e olan triton aralık artık dörtlü olarak adlandırılır çünkü C ve F arası tam (mükemmel) dörtlüdür. Aksi halde , notaların yazılışı bir beşliyi anlattığında tritona bazen eksiltilmiş beşli adı verilebilir. [nasıl kafanız karıştı değil mi] Örneğin C ve Gb arasındaki triton aralığa eksiltilmiş beşli denilebilir çünkü C ve G bir tam (mükemmel) beşlidir. Genel olarak herhangi bir majör veya tam aralık arıza işaretinin (notadaki diyez veya bemol işareti ile) bir yarım aralık arttırılırsa oluşan aralık artıkdır. Herhangi bir minör veya tam (mükemmel) aralık bir arızayla yarım ses azaltılmışsa aralık eksiltilmiştir.
MAJÖR VE Minör Diziler
Dizi bir ses dizisidir ve tüm diziler kromatik gamın [hani yukarıda öğrenmiştik] alt kümeleridir . Çeşitli sayılarda notalardan oluşabilir ama çoğunda 7 nota vardır, yine de bazılarında 5 (ör. pentatonik diziler), 6 (ör. Tam ses dizisi), veya 8 ses (örn. Eksiltilmiş dizi) olabilirler. En basit dizi akorların gösterilmesinde de kullanılacak olan C majör dizisidir, ki şudur "C, D, E, F, G, A, B".. [şu ünlü do majör işte (do re mi fa sol la si do)] Bir majör dizi içindeki bu notaların arasındaki aralıklar aracılığıyla tanımlanır. [üçlüleri hatırlıyor musunuz?] : T T H T T T (H) Ki burada T tam ses (iki yarım ses) H ise yarım ses anlamına gelmektedir. Bu aralıkları koruyarak yapacağımız G majör dizisi ise şöyle olacaktır "G, A, B, C, D, E, F#" ve bunların sonunda diğer oktavdaki Gye devam eden bir yarım ses. [F# ilgilizi çekmiştir diye açıklıyorum, E ve F arasına baktığınızda yarım ses olduğunu göreceksiniz. Fakat bizim kalıbımızda ( T T H T T T (H)) burada bir tam ses sonunda ise bir yarım ses olması gerekiyordu. Bu koşulu sağlamak için Fnin önünde bir diyez gelmiştir.]
C majör dizisiyle aynı notalardan oluşan (yani başka diyez bemol bulunmayan) fakat A notasından başlayan diziye A minör dizisi diyoruz. C majörle aynı notalardan oluşan bir minör dizi olduğu için biz buna C majörün ilgili minörü diyoruz. Herhangi bir majör dizinin ilgili minörü o majör dizinin altıncı notasından başlayarak o dizideki notaların aynılarının çalınmasıyla oluşur. Bu yüzden yukarıda belirttiğimiz G majörün ilgili minörü E minördür.
Belirli bir diziye dayanan bir parçaya o dizinin tonunda deriz. Örneğin C, D, E, F, G, A, ve B notalarına dayanan bir parça ya C majör ya da A minör tonundadır denir. Parçanın akor ilerleyişi bu ikisini ayırır. Majör ve minör kelimeleri kullanıulmamışsa majör varsayılır. Bir dizideki diyez ve bemol işaretlerinin bir araya gelişi o tonun anahtar işaretini belirler. Örneğin G majörün (sol majör) anahtar işareti sadece F#dir. [do majörün anahtarında hiçbir diyez veya bemol bulunmaz]
Farklı majör ve minör dizileri çalmayı denemelisiniz. Her biri için notaları yazmak isteyebilirsiniz, veya Dan Haerle's Scales For Jazz Improvisation gibi sizin için yazılmış bir çok dizileri içeren bir kitap alabilirsiniz. Aşağıda yazılı olan daha karmaşık diziler de yazılmalı ve çalışılmalıdır. Dinleyiciler her bir dizinin sounduyla tanışık olacak kadar çok dinlemeyi denemelidirler. Bir çok kez tek bir ton yeterlidir. [sadece bir tondaki (C majör gibi) dizileri dinlemek , tanımak ve çalışmak (C ionian, D Dorian vb. diziler Do majör tonundadır) kastediliyor sanırım, dinleyiciler için]. Çalanlar ise her bir diziyi tüm tonlarda ve kendi enstrümanlarının tüm erimlerinde üzerlerinde tam bir ustalık sahibi oluncaya kadar çalışmalıdırlar. Fakat teoriyi uygulamanın diğer bölümlerine geçemeyecek denli bunlara takılıp kalınmamalıdır. Uygulamalara Dorian, mixolydian, lydian ve locrian modlarına [aslında bu modlar aynı adla dizlerdir de, modları anlatmayı sonsuz ilerde bir tarihe erteliyorum ben. Tabi bu fırsatım olunca anlatmayacağım veya az sonra bu dört modu yazmayacağım anlamına gelmiyor] hakim olunca başlamalısınız. [bu yazı bölümler halindeki caz primerin bir kısmı]
[Yukarıda Bahsi Geçen temel modları (dizler) C majör gamı için yazarsak. (bu modlar majör diziler için geçerlidir, eski yunandan ve/veya klise müziğinden gelirler.)
Hatırlarsak Do majör dizimiz şuydu:
C D E F G A B C
Hadi bunu bir de basımızla çalalım. Bu aynı zamanda Ionian modudur.
C C C C
G |---------------|-------2--4--5--|----5---4----2-----|--------------------|
D |--------2--3--|---5-------------|------------------5-|---3---2-----------|
A |--3--5--------|------------------|--------------------|------------5---3--|
E |---------------|------------------|--------------------|--------------------|
Bu diziyi D notasından başlayarak yazarsak
D E F G A B C D
D dorian dizisini elde etmiş oluruz.
Bunu çalarsak (yukarıdaki akor şifrelerini değiştirdiğime dikkat edin)
Dm Dm Dm Dm
G |---------------|-2--4--5--7--|--7--5- 4----2-----|---------------|
D |-----2--3--5-|----------------|--------------------|-5--3---2-----|
A |-5------------|----------------|--------------------|-------------5-|
E |---------------|---------------|---------------------|---------------|
Bu diziyi E notasından başlayarak yazarsak
E F G A B C D E
E phrygian dizisini elde etmiş oluruz.
Bunu çalarsak (yukarıdaki akor şifrelerini değiştirdiğime dikkat edin)
Em Em
G |---------------|-----------7--9|-
D |------------7-|---9--10--------|
A |-7---8--10---|----------------|
E |---------------|---------------|-
F notasından başlayarak çalarsak
F G A B C D E F
F lydian Dizisini elde etmiş oluruz.
Bunu çalarsak (yukarıdaki akor şifrelerini değiştirdiğime dikkat edin)
F F
G |--------------------|--------79--10--|-
D |------------7---9--|---10---------------|
A |--8--10------------|---------------------|
E |--------------------|---------------------|-
G notasından başlayarak çalarsak
G A B C D E F G
G mixolydian dizisini elde etmiş oluruz.
Bunu çalarsak (yukarıdaki akor şifrelerini değiştirdiğime dikkat edin)
G7 G7
G |------------------------------9---10---12|-
D |---------------9---10---12---------------|
A |---10---12--------------------------------|
E |--------------------------------------------|-
A notasından başlayarak çalarsak
A B C D E F G A
A aeolian dizisini elde etmiş oluruz (bunun bildiğimiz minör gamın aynısı olduğunu görürsünüz. Sonuçta bir majör gamın altıncı sesinden başlayıp notalarını yazdık ve ilgili minörünü bulduk).
Bunu çalarsak (yukarıdaki akor şifrelerini değiştirdiğime dikkat edin)
Am
G |------------------------------------------12----14|-
D |---------------------12---14----15---------------|
A |---12----14---15---------------------------------|
E |----------------------------------------------------|
B notasından başlarsak
B C D E F G A B
B locrian dizisini elde etmiş oluruz
Bm7b5
G |-----------------------------------------14---16|-
D |-----------------------14---15--17-------------|
A |----14---15---17-------------------------------|
E |--------------------------------------------------|
Peki bunları nasıl kullanırız. Elbette böyle ip üstüne nota dizer gibi değil. Parçada kullanılan akora göre uygun diziyi seçer ve o akorun çalındığı yerlerde notalarımızın lbüyük kısmını o diziden seçmeye çalışırız. Tabi bas çalarken bizim dizileri çok kullandığımız söylenemez. Çünkü basın asıl görevi kök notayı ve/veya akoru vurgulamaktır. Akor dizisinde dolaşmaya çıkmanız möüziği bir çıkmaza dönüştürebilir. Ama kısa koşu(run) larda, bir bas partisini tamamlayan süsleme ve varyasyonlarda, bas sololarınızda, bir akordan diğer akora geçişi sağlarken kullanacağınız ara notalarda dizi bilgisi işinize yarayacaktır. Buna örnek vermiyorum. Ama bir dizinin kullanımını en güzel ve kolay gözlemleyebileceğiniz parçalardan biri olarak So What (miles davis) önerebilirim. Parça tümüyle D dorian ve EB Dorian dizileri kullanılarak yapılmıştır.
Akorlar [akorlar üzerine benim yazdıkalrım da yukarıda, onları da bir kez daha gzden geçirebilirsiniz]
Akor, çoğunlukla aynı anda çalınan, ve aralarında belirli bir armonik ilişki oluşturan bir grup notadır. En temel akor üçlemedir. Bir üçleme, adının da kastettiği gibi, üç notadan oluşur, ve bu notalar üçlü aralıklarla birbirlerinden ayrılırlar. Örneğin birlikte çalınan C, E ve G notaları bir C majör üçlemesini (C majör Akorunu) oluştururlar. Böyle isimlendirilmiştir çünkü C majör dizisinin seslerinden oluşmuştur.. Cden Eye olan aralık bir majör üçlüdür ve Eden Gye olan aralık bir minör üçlüdür. Bu aralıklar bir majör üçleme tanımlarlar. Bir G majör üçlemesi G, B ve Dden oluşur ve diğer majör üçlemeler de benzer biçimde oluşturulurlar.
A, C, ve E notaları bir A minör üçlemesi (a minör akoru) oluştururlar. Böyle adlandırlır çünkü notalar A minör dizisinin başlangıcından gelmektedirler. Aden Cye olan aralık bir minör üçlüdür ve Cden Eye olan aralık bir majör üçlüdür. Bu aralıklar bir minör üçleme tanımlarlar. Bir E minör üçlemesi E, G ve Bden oluşur ve diğer minör üçlemeler de benzer biçimde oluşturulurlar.
Diğer iki üçleme tipi eksiltilmiş ve artık üçlemelerdir. Bir eksik üçleme bir minör üçlemenin aynısıdır fakat yukarıdaki majör üçlü minör üçölüye eksiltilmiştir. Bu yüzden bir eksiltilmiş üçleme A minör üçlemesindeki Enin Ebe çevrilmesiyle A C Eb şeklinde oluşur. Bir artık üçleme bir majör üçlemenin aynısıdır fakat yukarıdaki minör üçlü majör üçlüye arttırılmıştır. Bu yüzden bir artık üçleme C majör üçlemesindeki Gnin G#e çevrilmesiyle C E G# şeklinde oluşur.
Bir üçleme üzerine başka üçlüler ekleyerek genişletilebilir. Örneğin C majör üçlemesini/akorunu alıp (C E G) üzerine Gün üçlüsünü (B) eklerseniz bir majör yedili akoruna (Cmaj7) ulaşırsınız.. Örneğin C minör üçlemesini/akorunu alıp (A C E) üzerine Eün üçlüsünü (G) eklerseniz bir minör yedili akoruna (Am7) ulaşırsınız. Klasik armonide en yaygın yedili akoru ise dominant yedilidir. Kİ bu bir majör üçlemeye kök notasının minör yedilisi eklenerek oluşturulur. (yukarıda anlatmıştım minör yedili davasını) Örneğin G7 (G B D F). Sabatellanın yazdıkları buradan sonra forumun genel okuyucusunun kafasını karıştıracak bir düzeye geçtiği için [daha önce hiç karıştırmadılar ya] burada bırakıyorum.
[Sorularınızı beklediğimi daha fazla yazmayacağım ama]
